जागतिक मधुमेह दिवसाच्या पूर्वसंध्येला भारत एक दशलक्ष जीनोम सिक्वेन्सिंगच्या उंबरठ्यावर
13 नोव्हेंबर 2025 | भुवनेश्वर
जागतिक मधुमेह दिवसाच्या पूर्वसंध्येला केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी भुवनेश्वर येथील CSIR–IMMT मध्ये “फेनोम नॅशनल कॉन्क्लेव ऑन लॉन्गिट्युडिनल कोहोर्ट स्टडीज: कोहोर्ट कनेक्ट 2025” या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाचे उद्घाटन केले. CSIR च्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेला हा उपक्रम भारतातील जनुक, जीवनशैली व पर्यावरणीय घटकांवर आधारित सर्वात मोठा पुरावाधारित अभ्यास ठरणार आहे.
उद्घाटन भाषणात डॉ. सिंह म्हणाले की जागतिक मधुमेह दिवसापूर्वी होत असलेली ही चर्चा विशेष महत्त्वाची आहे, कारण मेटाबॉलिक विकार—विशेषतः मधुमेह—भारतासाठी गंभीर राष्ट्रीय आरोग्य आव्हान बनले आहेत. मधुमेह हा केवळ एक आजार नसून रक्तवाहिन्या, नसांमध्ये आणि मूत्रपिंडात गुंतागुंत निर्माण करणारा व्यापक विकार आहे, त्यामुळे दीर्घकालीन वैज्ञानिक संशोधन अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
“भारतीय डेटा – भारतीय उपाय”
भारतामध्ये वाढत्या मेटाबॉलिक आजारांचा संदर्भ देताना डॉ. सिंह यांनी ठामपणे सांगितले की “भारतीय डेटा वापरून भारतीय उपाय शोधल्याशिवाय मधुमेहावर मात करता येणार नाही.” एकेकाळी प्रादेशिक स्वरूपाचा मानला जाणारा टाइप-2 मधुमेह आता जीवनशैलीतील झपाट्याने झालेले बदल आणि पर्यावरणीय कारणांमुळे संपूर्ण भारतभर पसरला आहे, असे त्यांनी सांगितले.
त्यांनी एकात्मिक आरोग्य धोरणांची आवश्यकता अधोरेखित केली आणि मधुमेह व क्षयरोगासारख्या संक्रमणजन्य आजारांमधील परस्पर संबंध लक्षात घेऊन ‘एकच उपाय सर्वांसाठी’ या पद्धतीपासून सावध राहण्याचा सल्ला दिला. भारताच्या अनोख्या जनुकीय रचनेमुळे भारत-विशिष्ट प्रतिबंधात्मक व उपचारात्मक मॉडेल्स अत्यावश्यक असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.
प्रिसिजन हेल्थच्या नव्या युगाकडे भारताचा प्रवास
डॉ. सिंह यांनी माहिती दिली की भारत लवकरच एक दशलक्ष (10 लाख) मानवी जीनोम सिक्वेन्सिंगचा टप्पा गाठणार आहे. CSIR व जैवतंत्रज्ञान विभागाने मिळून आतापर्यंत जवळपास 10,000 मानवी जीनोम्सचे सिक्वेन्सिंग पूर्ण केले आहे. या उपक्रमामुळे भारत प्रिसिजन हेल्थ आणि वैयक्तिकृत उपचार पद्धतींच्या नव्या युगात प्रवेश करत आहे.
देशातील प्रगत बायोमेडिकल संशोधनातील कामगिरीविषयी बोलताना त्यांनी स्वदेशी विकसित फॅक्टर VIII वापरून झालेल्या पहिल्या यशस्वी हेमोफिलिया चाचणीचा उल्लेख केला. तसेच डेंग्यू, मलेरिया आणि क्षयरोगावरील लसी संशोधन वेगाने सुरू असल्याचेही त्यांनी सांगितले. कृत्रिम बुद्धिमत्ता-आधारित निदान प्रणाली, डिजिटल हेल्थ प्लॅटफॉर्म आणि क्वांटम-आधारित उपाय भारताच्या आरोग्यव्यवस्थेला अधिक सक्षम बनवत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
पुरावाधारित सार्वजनिक आरोग्य धोरणांची गरज
नवीन औषधे व तंत्रज्ञान अवलंबताना भारतीय लोकसंख्येसाठी दीर्घकालीन पुरावे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. पूर्वी हृदयासाठी लाभदायक म्हणून प्रसिद्ध झालेल्या रिफाइन्ड तेलांमुळे नंतर भारतात कोरोनरी आर्टरी रोग वाढल्याचे उदाहरण देत त्यांनी दीर्घकालीन, भारत-विशिष्ट अभ्यास अनिवार्य आहेत असे अधोरेखित केले.
भारताची 70% पेक्षा जास्त लोकसंख्या 40 वर्षांखालील असल्याने प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा ही राष्ट्रीय आरोग्य धोरणाची मुख्य धुरा बनली पाहिजे, असे ते म्हणाले. ‘फेनोम इंडिया’सारख्या मोठ्या कोहोर्ट अभ्यासांमुळे भारताच्या गरजेनुसार प्रतिबंधात्मक, उपचारात्मक व आरोग्यनिती-निर्मितीसाठी आवश्यक डेटा उपलब्ध होणार आहे.
विकसित भारत 2047 कडे वाटचाल
कोहोर्ट अभ्यासांना “राष्ट्रीय गरज” असे संबोधत डॉ. सिंह म्हणाले की भारताचे 2047 मधील आरोग्य हे विकसित भारताचे एक महत्त्वाचे परिमाण ठरेल. फेनोम इंडिया आणि कोहोर्ट कनेक्ट 2025 सारखी वैज्ञानिक उपक्रम भारताच्या आरोग्य-उत्क्रांतीचे आधारस्तंभ ठरतील असे त्यांनी सांगितले.
या उद्घाटन सत्राला CSIR–IMMT चे संचालक डॉ. रामानुज नारायण, CSIR–IGIB चे डॉ. माइती, डॉ. कूटी, डॉ. देबाशीष, वरिष्ठ वैज्ञानिक, प्रकल्प अन्वेषक आणि माध्यम प्रतिनिधी उपस्थित होते. त्यांनी फेनोम इंडिया लॉन्गिट्युडिनल कोहोर्टच्या आराखड्याविषयी आणि कोहोर्ट कनेक्ट 2025 च्या कार्यक्रमाच्या अजेंडाविषयी सविस्तर माहिती दिली.
